Ulusal arge destekleri*

Küreselleşen ekonomide kuralların değişmesi ve rekabetin zorlaşması ülkeleri teknoloji üretebilen birer bilgi toplumu olma yolunda ilerlemeye zorluyor. Bu nedenle firmaların giderek artan ölçüde arge ve inovasyon yapmaya ihtiyaçları var.

Sanayi ihracatımıza bakıldığında düşük ve orta teknoloji ürünlerin hâkim olduğu görülüyor. Uluslararası Yönetim Enstitüsü IMD’nin 59 ülkeyi kapsayan, yüksek teknolojili ürün ihracatının toplam imalat sanayi ihracatındaki payı araştırmasında ülkemiz sondan ikinci sırada yer alıyor. Ülkemizin ihracatı içinde yüksek teknolojili ürünlerin payı %1,9 iken bu oran Hindistan’da %8,6, Rusya’da %9,3, araştırmada yer alan 24 AB ülkesinin ortalaması %13,3, Brezilya’da %13,9, Japonya’da %19,6, ABD’de %23, Çin’de %31, Kore’de %32, Filipinlerde ise %65,5.

Katma değeri yüksek üretim yapısına geçememek en önemli sorunlarımızın başında geliyor. Bu nedenle 2011-2014 Sanayi Stratejisinde orta-yüksek ve ileri teknoloji ürünlerinin geliştirilmesi bir ulusal hedef olarak belirlenmiş durumda. Ülkemizde arge ve inovasyon çalışmalarını desteklemek amacıyla TÜBİTAK, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TTGV ve KOSGEB gibi kurumların çeşitli kaynak ve destek mekanizmaları mevcut. Özel sektörün arge çalışmaları konusunda farkındalığı ve gerçekleştirdiği arge harcamaları oranı her geçen yıl giderek artıyor.

TÜBİTAK destekleri

Ülkemiz kuruluşlarının araştırma-teknoloji geliştirme yeteneğinin, yenilikçilik kültürünün ve rekabet gücünün arttırılmasına yönelik faaliyetlerini desteklemek amacıyla TÜBİTAK-TEYDEB bünyesinde özel sektöre yönelik araştırma-geliştirme destek programları mevcut. Bu programlar kapsamında, bilimsel ve teknolojik bilgiyi ürüne, sürece, yönteme veya sisteme dönüştürme aşamalarında yapılacak, teknoloji ve yenilik odaklı araştırma, geliştirme ve iyileştirme faaliyetlerine ilişkin proje önerileri geri ödemesiz olarak destekleniyor.

2008 yılından itibaren TÜBİTAK TEYDEB tarafından yürütülen destek programlarına proje başvurularının elektronik ortamda kabul edilerek değerlendirilmesi, daha fazla firmanın arge desteğine başvurmasına imkân sağlıyor.

1501 sayılı “Sanayi Arge Projeleri Destekleme Programı” ile Türkiye’de yerleşik firma düzeyinde katma değer yaratan firmaların arge çalışmalarını teşvik etmek ve bu yolla Türk sanayisinin arge yeteneğinin yükseltilmesine katkıda bulunmak amacıyla firmaların arge nitelikli proje harcamalarına %60’a varan oranlarda hibe desteği sağlanıyor.

1503 sayılı “Proje Pazarları Destekleme Programı” ile bir üniversite ve sanayi-ticaret-ticaret ve sanayi odası veya ihracatçı birliklerinden en az birinin katılımıyla, proje fikirleri ile ilgili bilgi ve görüş alışverişinin sağlanması ve arge projeleri ilişkin teknolojik ve finansal işbirliklerinin oluşturulmasına yönelik düzenlenen ulusal veya uluslararası etkinliklerin harcamaları destekleniyor.

1505 sayılı “KOBİ Yararına Teknoloji Transferi Destek Programı” ile üniversite/kamu araştırma kurumlarındaki bilgi birikiminin, KOBİ’lerin ihtiyaçları doğrultusunda, ürüne ya da sürece dönüştürülerek KOBİ’lere aktarılması yoluyla ticarileştirilmesine katkı sağlamayı amacıyla projeler destekleniyor. Projelere sağlanacak olan destek miktarı projenin niteliğine göre belirleniyor ve proje bütçesinin %75’i TÜBİTAK tarafından karşılanıyor. Destek süresi proje bazında en fazla 18 ay oluyor.

1507 sayılı “KOBİ Arge Başlangıç Destek Programı” ile KOBİ’leri araştırma, teknoloji geliştirme ve yenilik odaklı proje yapmaya teşvik etmek amacıyla yürütülüyor. Bu kapsamda KOBİ’lerin ilk iki projesi avantajlı şekilde destekleniyor. Program ile KOBİ’lerin yeni bir ürün üretilmesi, mevcut bir ürünün geliştirilmesi, iyileştirilmesi, ürün kalitesi veya standardının yükseltilmesi veya maliyet düşürücü nitelikte yeni tekniklerin, yeni üretim teknolojilerinin geliştirilmesi konularında KOBİ’ler tarafından yürütülen 18 ay süre ile sınırlı ilk iki proje TÜBİTAK tarafından destekleniyor. 

1509 sayılı “Uluslararası Sanayi Arge Projeleri Destekleme Programı” ile EUREKA, EUREKA Küme Projeleri, EUROSTARS, Ortak Teknoloji Girişimleri, MNT-ERA.NET II ve AB Çerçeve Programları gibi uluslararası programlara sunulan uluslararası ortaklı araştırma geliştirme projelerinin desteklenmesi amaçlanıyor. Bu program kapsamında destek almaya hak kazanan büyük ölçekli firmaların arge projelerinin uygun bulunan proje harcamalarına en fazla %60, KOBİ’lerin proje harcamalarına da %75 oranında hibe destek sağlanıyor. Başvuran projelerin destek süresinde ve proje bütçelerinde herhangi bir kısıtlama yok.

TTGV destekleri

Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV), 1991 yılında özel sektörün arge projelerine finansal destek olmak amacıyla kurulmuş bir vakıf ve yıllık 25-30 milyon dolarlık bütçesiyle yılda 100-150 arasında kredi şeklinde geri ödemeli destek veriyor. TTGV’nin üç tip arge proje desteği mevcut.

Teknoloji Geliştirme Projeleri Desteği (TGP) ile sanayi kuruluşları ve yazılım şirketlerinin “Teknolojik Ürün” ve “Teknolojik Proses İnovasyonu” kavramları çerçevesinde ticari değeri olan ürünlerin elde edildiği teknoloji geliştirme düzeyindeki arge projelerine %50 oranında 2 yıl süreli geri ödemeli destek veriyor.

Ticarileştirme Projeleri Desteği ile TGP desteğinden yararlanarak prototip geliştirme aşamasını tamamlamış sanayi kuruluşları ve yazılım şirketlerinin çıktıların ticarileştirilmesine yönelik geliştirilecek projelerine %50 oranında 1 yıl süreli geri ödemeli destek veriyor.

Ortak Teknoloji Geliştirme Projeleri Desteği ile sanayi kuruluşları ve yazılım şirketlerinin en az 3 kuruluşun ortaklaşa yürüteceği ortak arge projelerinin %50’si oranında geri ödemeli destek veriyor.

KOSGEB destekleri

Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin teknolojik yeniliklere süratle uyumlarını sağlamak, rekabet güçlerini ve düzeylerini yükseltmek, sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun biçimde gerçekleştirmek amacıyla kurulan KOSGEB’in çeşitli destek programları mevcut.

KOSGEB, arge ve inovasyon programı ile 12-24 aylık projelere, endüstriyel uygulama programı ile 18 aylık projelere belirli üst limitler dahilinde yapılan kira, makine teçhizat donanım, hammadde, yazılım, hizmet alımı, personel gibi harcamalara %75 oranında destek veriyor.

KOSGEB’in ayrıca firmalara kullandırdığı genel, girişimcilik, proje, tematik proje, işbirliği güçbirliği, gelişen işletmeler piyasası gibi destek programları ve cazip koşullarda kullandırdığı kredi programları mevcut.

Teknoparklar

Üniversiteler, araştırma kurum ve kuruluşları ile üretim sektörleri arasında işbirliği sağlamak amacıyla kurulan teknoparklardan ülkemizde 31 adet faaliyette ve 12 adet altyapı çalışmaları devam eden toplam 43 adet mevcut.

31.12.2023 tarihine kadar, teknoparklarda faaliyet gösteren firmaların, bu bölgedeki yazılım ve arge faaliyetlerinden elde ettikleri kazançları gelir ve kurumlar vergisinden; bölgede çalışan araştırmacı, yazılımcı ve arge personelinin bu görevleri ile ilgili ücretleri her türlü vergiden muaf tutuluyor. Teknoparklarda bulunan personelin sigorta primi işveren hissesinin %50’si 5746 sayılı kanun kapsamında destekleniyor.

Arge indirimi

Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi ve Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi kanunları kapsamına giren mükelleflerin, münhasıran yeni teknoloji ve bilgi arayışına yönelik araştırma ve geliştirme faaliyetleri çerçevesinde, işletmeleri bünyesinde yaptıkları harcamaların %100’ü kurum kazancının tespitinde arge indirimi olarak dikkate alınabiliyor.

Bunun için Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığına başvuru yapılıyor. Arge indirimine konu proje, arge faaliyeti olup olmadığının değerlendirmesi için TÜBİTAK’a gönderiliyor. TÜBİTAK tarafından desteklenen projelerde ise arge indiriminden yararlanabilmek için, TÜBİTAK’ dan alınan destek karar yazısının bir örneğinin YMM tasdik raporuna eklenerek ilgili vergi dairesine müracaat ediliyor.

Tarımsal arge proje destekleri

Tarım sektörünün ihtiyaç duyduğu öncelikli konularda bilgi ve teknolojilerin geliştirilmesi, çiftçiler, tarımsal sanayiciler ile ihracatçılara aktarılması ve tarım sektöründeki örgütlerin arge kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından arge projelerine geri ödemesiz doğrudan destekleme ödemesi veriyor. Tarım sektörünün ihtiyacı olan konularda üniversiteler, sivil toplum örgütleri, meslek kuruluşları, çiftçi örgütleri ve özel sektör tarafından yürütülen arge projeleri destekleniyor. Her yıl güncellenen öncelikli arge konularındaki projelere yer veriliyor. (http://tagem.gov.tr)

* Daha önce yayınlandığı yerler:
– “Çorlu TSO” gazetesi Ağustos 2011 sayısı
– 25.08.2011 tarihli kişisel bloğum
– “Trakya İş Dünyası” dergisi Eylül 2011 sayısı

Avrupa’da Bilim, Teknoloji ve İnovasyon*

Avrupa Birliği’nin resmi istatistik kuruluşu Eurostat, “Avrupa’da bilim, teknoloji ve inovasyon” adlı raporunun 2010 yılı sürümünü yayınladı. Avrupa Birliği’ne üye ülkeler, aday ülkeler ve karşılaştırma amaçlı olarak diğer ülkelere ait bilim, teknoloji ve inovasyon alanlarında istatistikî bilgilere yer verilen rapora epp.eurostat.ec.europa.eu internet adresi üzerinden ulaşılabilir.

Adı geçen raporda arge yatırımları, bilgi çalışanlarının durumu, verimlilik ve rekabet edebilirlik şeklinde üç ana bölüm mevcut. Raporda yer alan bilgiler kısaca aşağıda özetlendiği şekilde.

Arge yatırımları

Devlet bütçelerinden argeye ayrılan payın gayri safi yurt içi hâsılaya oranı aşağıdaki grafikte de görüleceği üzere, Avrupa Birliği’ne üye ülkelerde 2008 yılında %0,72, ABD’de %0,99, Japonya’da ise %0,7 olarak gerçekleşti. Japonya’ya ait 2008 yılı verileri ise raporda yer almıyor.

Grafik1

Karşılaştırma yapılan ülkeler arasında, argeye Avrupa Birliği ortalamasından daha yüksek oranda pay ayıran ülkeler sırasıyla; İspanya (%1,07), Portekiz (%1,02), ABD (%0,99), Finlandiya (%0,97), İzlanda (%0,88), Danimarka (%0,86), İsveç (%0,81), Güney Kore (%0,80), Almanya (%0,79), Fransa (%0,75) ve Norveç (%0,73) olarak gerçekleşti.

Arge harcamalarının gayri safi yurt içi hâsıladaki oranı aşağıdaki grafikte de görüleceği üzere, 2007 yılında Avrupa Birliği üye ülkelerinde %1,85, ABD’de %2,67 ve Çin’de %1,44 olarak gerçekleşti. Aynı oran 2006 yılı verilerine göre Güney Kore’de %3, Japonya’da %3,4 olarak gerçekleşti.

Grafik2

Karşılaştırma yapılan ülkeler arasında, arge harcamalarının gayri safi yurt içi hâsıladaki oranı Avrupa Birliği ortalamasından daha yüksek olan ülkeler sırasıyla; İsveç (%3,6), Finlandiya (%3,47), Japonya (%3,4), Kore (%3), İsviçre (%2,9), İzlanda (%2,75), ABD (%2,67), Avusturya (%2,56), Danimarka (%2,55), Almanya (%2,54), Fransa (%2,08) ve Belçika (%1,87) olarak gerçekleşti. Avrupa Birliği ülkeleri arasında %3’lük hedefi aşan ülkeler sadece İsveç ve Finlandiya oldu.

Bilgi çalışanlarının durumu

Avrupa Birliği’nde arge personelinin toplam istihdamın içindeki oranı 2006 yılı verilerine göre ortalama %1,54 olarak gerçekleşirken, arge personelinin toplam istihdamdaki oranının en yüksek olduğu ülkeler de %3,68 ile İzlanda, %3,27 ile Finlandiya ve %2,71 ile İsveç oldu. Türkiye’de ise bu oran %0,5 olarak gerçekleşti.

Bayanların toplam arge personeli içerisinde oranlarına bakacak olursak, 2006 yılı verilerine göre Avrupa Birliği ortalaması %34,8 ve Türkiye ortalaması %33,7 olarak gerçekleşti. Toplam araştırmacılar arasındaki bayanların oranı ise Avrupa Birliği ortalaması %30,4 ve Türkiye ortalaması da %36,3 olarak gerçekleşti.

Verimlilik ve rekabet edebilirlik

Topluluk inovasyon anketleri Avrupa Birliği üye ülkeleri, aday ülkeler ve Norveç’te iki yılda bir yapılıyor ve 2006 yılında yapılan anketin sonuçlarına göre Avrupa Birliği ülkelerindeki firmaların %38,9’u yenilikçi çıkmış durumda. Yenilikçilikte en yüksek oranlar %62,6 ile Almanya, %52,2 ile Belçika ve %51,4 ile Finlandiya’da gerçekleşti. Türkiye’deki yenilikçi firmaların oranı %31,4 oldu. 2008 yılı anket sonuçları önümüzdeki aylarda açıklanmış olacak.

Avrupa Patent Ofisi’ne en çok patent sunan ülke 2005 yılında, 23.364 adet ile Almanya, 8.191 adet ile Fransa ve 5.258 adet ile İngiltere oldu. Aynı dönemde sunulan patent sayısı ABD’de 34.022 adet, Japonya’da 20.913 adet ve Türkiye’de 163 adet olarak gerçekleşti.

2008 yılı verilerine göre, erken evrede risk sermayesi yatırımları en çok 732,3 milyon Euro ile İngiltere, 464,9 milyon Euro ile Almanya ve 447, 6 milyon Euro ile Fransa’da gerçekleşti. 2006 yılı verilerine göre ise ileri teknoloji ile uğraşan firmalar en çok 31.055 adet ile İtalya, 20.060 adet ile Almanya ve 15.982 adet ile Fransa’da bulunuyor.

Dünya ileri teknoloji ürünleri ihracatında Çin 2007 yılı verilerine göre %22,7 ile önde geliyor ve onu %19,3 ile Avrupa Birliği, %17,3 ile ABD ve %6,7 ile Japonya takip ediyor. İleri teknoloji ürünleri ithalatında da %22,7 ile Avrupa Birliği önde gelirken onu %20,1 ile ABD, %13,2 ile Çin ve %6,6 ile Hong Kong takip ediyor.

İleri teknoloji alanında en çok istihdam yapılan ülkeler 2008 yılı verilerine göre 696 bin kişi ile Almanya, 289 bin kişi ile İtalya ve 282 bin kişi ile Fransa oldu. Türkiye’nin bu konudaki istihdam sayısı ise 59 bin kişi. İleri teknolojide yaratılan istihdamın toplam istihdamda en çok pay aldığı ülkeler de %2,7 ile Malta, %2,5 ile Macaristan ve İrlanda oldu. Türkiye için bu oran %0,3 olarak gerçekleşti.

* Daha önce yayınlandığı yerler:
– “Çorlu TSO” gazetesi Ağustos 2010 sayısı
– 24.08.2010 tarihli kişisel bloğum
– “Trakya İş Dünyası” dergisi Eylül 2010 sayısı